Ben ik verslaafd? Wanneer is behandeling nodig

Wie zich afvraagt of hij of zij verslaafd is, zoekt meestal geen diagnose maar een drempel: vanaf wanneer is het geen gewoonte meer, en wanneer is behandeling nodig? Hulpverleners gebruiken daarvoor elf criteria uit de DSM-5, die je zelf kunt nalopen. Deze pagina legt die criteria uit, laat zien welke vorm van hulp bij welke ernst past en wat een professionele beoordeling bepaalt. Het is informatie ter oriëntatie, geen vervanging van een gesprek met een behandelaar.

Je bent mogelijk verslaafd als je de controle over je gebruik kwijtraakt en blijft doorgaan ondanks de gevolgen voor je gezondheid, werk of relaties. Hulpverleners tellen daarvoor elf criteria. Bij twee of drie spreken ze van een milde, bij vier of vijf van een matige en bij zes of meer van een ernstige stoornis. Een zelftest geeft een eerste indicatie, de beoordeling zelf is aan een professional.

Welke 11 criteria gebruiken hulpverleners?

Hulpverleners beoordelen verslaving aan de hand van elf DSM-5-criteria, zoals meer gebruiken dan bedoeld, mislukte pogingen om te minderen, craving, tolerantie en ontwenning. Twee of drie criteria wijzen op een milde stoornis, vier of vijf op een matige en zes of meer op een ernstige. Deze indeling volgt Jellinek.

Een deel van de criteria gaat over controle: je gebruikt vaker of meer dan je wilde, pogingen om te minderen of te stoppen mislukken, en je hebt een sterke drang om te gebruiken. Een tweede deel gaat over tijd en prioriteiten: je bent veel tijd kwijt aan krijgen, gebruiken of herstellen, en je laat werk, school, thuis, hobby’s of sociale contacten liggen.

Het derde deel gaat over gevolgen: je gebruikt door ondanks problemen in relaties, ondanks gevaarlijke situaties en ondanks lichamelijke of psychische klachten die het gebruik veroorzaakt of verergert. Tot slot horen tolerantie, waarbij je meer nodig hebt voor hetzelfde effect, en ontwenning, die minder wordt als je weer gebruikt.

Wanneer volstaan zelfhulp of ambulante zorg?

Bij een milde stoornis, een stabiele thuissituatie en een middel waarvan stoppen geen medisch risico geeft, kan zelfstandig minderen of ambulante begeleiding een logische eerste stap zijn. Jellinek verwijst daarvoor naar een zelftest, online hulp bij minderen of stoppen en een aanmelding voor een intake.

Zelfhulp werkt alleen als je het gebruik kunt beperken zonder dat het steeds opnieuw mislukt. Lukt dat niet, of lopen de gevolgen op, dan is dat zelf al een aanwijzing dat een professionele beoordeling zinvol is.

Wanneer is opname in een kliniek nodig?

Opname wordt overwogen wanneer de stoornis ernstig is, ontwenning medisch risicovol kan zijn of eerdere pogingen met lichtere hulp zijn mislukt. Ook een thuisomgeving vol triggers of bijkomende klachten zoals angst of depressie kunnen meewegen. Of opname past, bepaalt een beoordeling, niet een telling alleen.

Stoppen met alcohol of slaap- en kalmeringsmiddelen kan gevaarlijk zijn zonder medisch toezicht. Stop daarom niet abrupt na langdurig zwaar gebruik, maar vraag eerst een arts of kliniek om advies.

Wat beoordeelt een kliniek vóór opname?

Bij Siam Rehab in Chiang Rai (Thailand) is de klinische beoordeling en toetsing van geschiktheid de tweede stap van het aanmeldproces. Het team screent met de CIWA-Ar voor alcohol en de COWS voor opiaten, plus de PHQ-9 en GAD-7 voor stemming en angst, en deelt in op laag, matig of hoog risico.

Opname is niet mogelijk bij ernstige ontwenning waarvoor intensive care nodig is, bij actieve psychose of bij actief suïcidaal gedrag. De duur volgt de situatie: vier weken bij een eerste behandeltraject, acht weken na een eerdere mislukte poging en twaalf weken bij meerdere terugvallen of bijkomende angst, depressie of trauma.

Zo zet je twijfel om in een besluit in vijf stappen

Deze vijf stappen brengen je van twijfel naar een gerichte vraag aan een professional.

• Stap 1: Tel de criteria. Loop de elf punten eerlijk na voor het afgelopen jaar en noteer welke opgaan.
• Stap 2: Bepaal de ernst. Twee of drie is mild, vier of vijf matig, zes of meer ernstig.
• Stap 3: Check het ontwenningsrisico. Vraag een arts of je veilig kunt minderen, vooral bij alcohol en kalmeringsmiddelen.
• Stap 4: Kijk naar eerdere pogingen. Noteer wat je al probeerde en waarom het niet hield.
• Stap 5: Vraag een beoordeling aan. Neem de uitkomst van stap 1 tot en met 4 mee naar een huisarts of kliniek.

Wie nu nog twijfelt, heeft één taak: tel vandaag de criteria en schrijf de uitkomst op.

Als je via de huisarts of zorgverzekeraar wilt verlopen: vraag wat nodig is en leg het vast. Zie verwijsbrief en aanmelding.

Als je zelf betaalt en een opname overweegt: neem contact op met Siam Rehab, een particuliere kliniek met maximaal 18 cliënten, voor een eerste gesprek. Dat gesprek bepaalt of residentiële behandeling passend is, en omdat capaciteit zelden een beperking vormt, kan opname doorgaans kort na de beoordeling volgen, zonder wachtlijst. Het verloop staat bij hoe opname in Thailand werkt.

Waar het misgaat bij twijfel

Het misgaat meestal doordat men wacht tot het erger wordt. Wie bij elke tegenslag denkt dat het nog niet erg genoeg is, blijft de lat hoger leggen, terwijl de criteria al opgaan. Ook de gedachte dat functioneren op werk bewijst dat er niets aan de hand is, houdt hulp vaak jaren tegen.

Wie jarenlang dacht dat het nog meeviel, ontdekte bij de eerste telling soms dat al meerdere criteria opgingen. Meer over specifieke middelen staat bij alcoholverslaving en drugsverslaving.

Veelgestelde vragen over verslaving en behandeling

Hoe weet ik of ik verslaafd ben?

Loop de elf DSM-5-criteria na: controleverlies, mislukte pogingen om te minderen, craving, tolerantie, ontwenning en gevolgen voor werk en relaties. Twee of meer criteria binnen een jaar wijzen op een stoornis. Een definitieve vaststelling doet alleen een behandelaar, bijvoorbeeld de huisarts of een verslavingskliniek, na een gesprek over je gebruik.

Is twee criteria al verslaving?

Twee of drie criteria vallen volgens Jellinek onder een milde stoornis. Dat is geen ernstige verslaving, maar wel een signaal om het gebruik serieus te nemen. Juist in dit stadium zijn minderen en ambulante hulp vaak nog haalbaar, dus een beoordeling vroeg aanvragen is verstandiger dan wachten.

Kan ik verslaafd zijn en toch goed functioneren?

Ja. Je kunt werken en relaties onderhouden terwijl de criteria opgaan, zoals mislukte pogingen om te minderen of gebruik ondanks klachten. Functioneren zegt dus weinig over de ernst. Tel de criteria eerlijk na, ook als je werk en gezin op orde lijken, en laat de uitkomst beoordelen door een professional.

Wanneer is opname nodig in plaats van ambulante hulp?

Opname wordt overwogen bij een ernstige stoornis, een risicovolle ontwenning, mislukte lichtere pogingen of een onveilige thuisomgeving. Een beoordeling door een arts of kliniek beslist, en niet iedereen komt in aanmerking, bijvoorbeeld bij actieve psychose. Vraag bij twijfel om een beoordeling voordat je een keuze maakt.